Nowość! Westerplatte wciąż oddaje swoich bohaterów. Przełom nastąpił za Karola Nawrockiego

Dwa i pół metra pod ziemią, przy dawnym polskim stanowisku obronnym, przez dziesięciolecia leżały szczątki żołnierza. Odnaleziono je dopiero w listopadzie 2026 roku. To kolejny rozdział poszukiwań, które zmieniły wiedzę o Westerplatte. Z zestawienia opublikowanych informacji wynika, że po wojnie odkryto na półwyspie szczątki co najmniej 21 osób. Najważniejszy przełom w odnajdywaniu polskich obrońców nastąpił w 2019 roku, gdy Muzeum II Wojny Światowej kierował Karol Nawrocki.

Bagnet, guziki i pytanie o nazwisko

5 listopada 2026 roku archeolodzy nadzorujący prace ziemne przy placówce „Fort” natrafili na ludzkie kości. Znajdowały się około pół metra od północnej ściany żelbetowego schronu z 1911 roku. Przy szczątkach były polski bagnet wz. 1929 z pochwą i wojskowe guziki.

9 listopada przeprowadzono ekshumację. IPN poinformował również o znalezieniu butów saperskich oraz osłony wylotu lufy karabinu z numerem i oznaczeniami Wojska Polskiego. Drobne przedmioty, które przetrwały w ziemi, stały się wskazówkami prowadzącymi do człowieka.

Badacze przypuszczają, że odnaleźli legionistę Mieczysława Krzaka. Żołnierz przybył na Westerplatte w kwietniu 1939 roku, służył przy obsłudze moździerzy, a po niemieckim nalocie 2 września trafił do punktu obrony w rejonie „Fortu”. Według relacji towarzyszy broni tam poległ. Po walkach uznano go za zaginionego. Tożsamość odnalezionego żołnierza musi jednak zostać potwierdzona badaniami genetycznymi.

Pamięć o bohaterach nie wskazywała miejsca ich pochówku

Historia tych poszukiwań odsłania bolesną różnicę między upamiętnieniem poległych a wiedzą o tym, gdzie rzeczywiście spoczywają.

Po wojnie na Westerplatte powstało miejsce pamięci. W 1945 roku przy ruinach wartowni nr 5 ustawiono symboliczny drewniany krzyż. Rok później dawni obrońcy zaangażowali się w działania na rzecz budowy cmentarza i pomnika. Pamięć o bitwie była żywa, lecz losy szczątków poszczególnych żołnierzy pozostawały niewyjaśnione.

Gdy w 2019 roku archeolodzy przystępowali do poszukiwania pierwotnych mogił, brali pod uwagę odnalezienie pozostałości po niemieckich ekshumacjach z 1940 roku. Mogły to być pojedyncze kości i fragmenty wyposażenia pominięte podczas dawnych prac.

Tymczasem w ziemi nadal znajdowały się pochówki polskich żołnierzy. Miejsce odkrycia leżało kilkadziesiąt metrów od głównego ciągu prowadzącego do pomnika. Według ówczesnego komunikatu ministerstwa było zarośnięte i nieoznaczone.

Przez dekady uroczystości, a obok nieodnalezione mogiły

Przez cały okres PRL, a następnie przez trzy dekady III Rzeczypospolitej, dziewięciu obrońców odnalezionych w 2019 roku pozostawało w nieoznaczonych wojennych mogiłach. Westerplatte funkcjonowało jako jeden z najważniejszych polskich symboli wojennych, lecz upamiętnienie bitwy nie doprowadziło do ustalenia miejsc pochówku wszystkich poległych. Powojenny cmentarz utrwalał przekonanie, że żołnierze już tam spoczywają.

Filip Kuczma w rozmowie z „Kurierem Wileńskim” z września 2021 roku tłumaczył, że napis na cmentarzu z 1946 roku zaspokajał ciekawość odwiedzających. Przyjmowano, że właśnie tam znajdują się szczątki obrońców. Jak wspominał:

Gdy zaczynaliśmy prace, też byliśmy wyśmiewani. Pytano, po co to robimy, po co wydajemy publiczne pieniądze. Przecież o Westerplatte wszystko już wiadomo.

Także badacze musieli zweryfikować relację o wywiezieniu ciał. Kuczma przywoływał wspomnienia ojca Kaczmarka, jeńca cywilnego, który opisywał ekshumację ze stycznia 1940 roku i transport zwłok w nieznanym kierunku. Archeolodzy zakładali początkowo, że odnajdą przede wszystkim pozostałości pominięte podczas tamtych prac. Odkrycia pokazały, że nie wszystkie pochówki zostały opróżnione.

„Wszystko już w tym miejscu przekopano”

Podobne doświadczenia opisał Mariusz Wójtowicz-Podhorski w artykule opublikowanym w listopadowym numerze „Odkrywcy” z 2019 roku. Wspominał, że przez lata przekonywał o obecności szczątków polskich żołnierzy na półwyspie, lecz spotykał się z lekceważeniem:

„nie byłem traktowany poważnie, no bo «wszystko już w tym miejscu przekopano»”.

To świadectwo uczestnika poszukiwań dobrze oddaje przeszkodę, z którą mierzyli się badacze: przekonanie, że miejsce tak znane nie może już skrywać istotnych tajemnic.

Wójtowicz-Podhorski wskazywał również, że przypadkowe odnalezienie szczątków w 1963 roku nie wywołało większego zainteresowania ani refleksji nad potrzebą dalszych poszukiwań. Według jego relacji nie poinformowała o nim wówczas ani prasa ogólnopolska, ani lokalna.

Dziewięciu żołnierzy odnalezionych w 2019 roku było najbardziej wymownym dowodem, że wiedza o miejscach pochówku obrońców pozostawała niepełna. Wieloletnie przekonania wymagały sprawdzenia w terenie.

Pierwsze badania, przerwa i powrót do poszukiwań

Historia prac ma jednak ważny wcześniejszy rozdział. W latach 2006–2007 prowadzono na Westerplatte badania archeologiczne w mniejszej skali. Jak wyjaśniał Kuczma w wywiadzie dla „Polski Zbrojnej” w 2020 roku, zlecił je ówczesny pomorski konserwator zabytków Marian Kwapiński, a finansowanie zapewniło Ministerstwo Kultury. Odsłonięto m.in. relikty budynku zawiadowcy stacji i magazynu nr 1 oraz odtworzono bramę kolejową.

Według Kuczmy projekt zarzucono jesienią 2007 roku. Na systematyczne, kompleksowe wykopaliska trzeba było czekać kolejnych dziewięć lat – do 2016 roku.

Ta chronologia pokazuje skalę opóźnienia. Przypadkowe odkrycie z 1963 roku i późniejsze prace nie doprowadziły do odnalezienia mogił dziewięciu żołnierzy. Nastąpiło to dopiero podczas programu kontynuowanego przez muzeum kierowane przez Karola Nawrockiego. W tym samym wywiadzie dyrektor deklarował:

Chcemy mieć pewność, że wszyscy bohaterowie z września 1939 roku, którzy polegli na Westerplatte zostaną odnalezieni, zidentyfikowani i pochowani z honorami.

Karol Nawrocki i instytucja, która doprowadziła do przełomu

W tej historii Karol Nawrocki ma istotne miejsce. Obowiązki dyrektora Muzeum II Wojny Światowej objął 6 kwietnia 2017 roku, po połączeniu tej instytucji z Muzeum Westerplatte i Wojny 1939. W październiku został powołany na stanowisko dyrektora. To pod jego kierownictwem prowadzono kolejne etapy prac zakończonych odkryciem mogił w 2019 roku.

Ważna jest przy tym chronologia. Systematyczny program badań rozpoczął się w 2016 roku z inicjatywy Mariusza Wójtowicza-Podhorskiego. Nawrocki sam przypominał o tym podczas konferencji w październiku 2019 roku. Wskazywał również, że następne cztery etapy przeprowadzono już wspólnie, po połączeniu muzeów.

Znaczenie Nawrockiego polegało przede wszystkim na kierowaniu instytucją, która kontynuowała i rozwijała badania w okresie decydujących odkryć. Za jego dyrekcji wyniki wykopalisk trafiały na wystawy, do publikacji i na konferencje. Westerplatte stało się jednym z wyraźnych kierunków działalności muzeum.

Była to rola organizacyjna i instytucjonalna o dużym znaczeniu. Bezpośrednie zasługi badawcze należą do archeologów, w tym zespołu kierowanego przez Filipa Kuczmę. Przywracanie nazwisk wymagało następnie pracy prokuratorów IPN, medyków sądowych, genetyków i pomocy rodzin. Ministerstwo Kultury wspierało badania, a patronat nad nimi sprawował Jarosław Sellin.

Jesień 2019 roku. Pięć mogił i dziewięciu żołnierzy

Przełom poprzedziło porównywanie archiwalnych fotografii, wspomnień uczestników walk i relacji więźniów zmuszonych przez Niemców do porządkowania półwyspu. Znaczenie miało również ustalenie położenia dawnych budynków.

W trakcie jesiennych badań w 2019 roku na obszarze około 110 metrów kwadratowych odnaleziono pięć jam grobowych ze szczątkami dziewięciu polskich żołnierzy. Ułożenie kości wskazywało na pospieszny pochówek. Obrażenia części poległych odpowiadały skutkom wybuchów, działania wysokiej temperatury i odłamków. Prowadziło to do wartowni nr 5, zniszczonej podczas nalotu 2 września 1939 roku.

Za liczbą dziewięciu odnalezionych osób kryły się odrębne życiorysy. Jeden z nich udało się odtworzyć także dzięki fotografiom.

Na dwóch archiwalnych zdjęciach ruin wartowni badacze dostrzegli poległego żołnierza. Następnie zestawili widoczne szczegóły z dokumentacją wykopalisk. Zgadzały się charakter urazów, obecność puszki na maskę przeciwgazową i brak buta na prawej nodze. Badania genetyczne pozwoliły ustalić, że był to starszy legionista Ignacy Zatorski. Człowiek widoczny na wojennych fotografiach odzyskał nazwisko.

Nazwiska wróciły dzięki rodzinom i badaniom DNA

1 września 2020 roku IPN ogłosił identyfikację pięciu obrońców: Adolfa Petzelta, Bronisława Peruckiego, Jana Gębury, Władysława Okrasy i Józefa Kity. Był to wynik porównawczych badań genetycznych szczątków odnalezionych rok wcześniej. 9

Ostatecznie spośród dziewięciu żołnierzy rozpoznano siedmiu. Do wymienionych dołączyli Ignacy Zatorski oraz Zygmunt Zięba. Szczątki dwóch pozostałych obrońców nadal pozostawały niezidentyfikowane.

4 listopada 2022 roku dziewięciu żołnierzy pochowano na nowym Cmentarzu Żołnierzy Wojska Polskiego na Westerplatte. Spoczął tam również major Henryk Sucharski. Jego szczątków nie odkryto jednak na półwyspie: sprowadzono je z Włoch w 1971 roku, a później przeniesiono ze starego miejsca pochówku na nowy cmentarz.

Zagadka z 1963 roku i pomyłka przy przenoszeniu szczątków

Osobny, skomplikowany rozdział wiąże się z odkryciem dokonanym podczas prac budowlanych w 1963 roku. Znalezione wówczas szczątki przypisano kapralowi Andrzejowi Kowalczykowi, poległemu pierwszego dnia obrony Westerplatte.

Przez lata przyjmowano, że po pochówku na Srebrzysku przeniesiono je w 1992 roku na Westerplatte. W marcu 2021 roku ekshumacja przyniosła zaskoczenie. W grobie oznaczonym nazwiskiem polskiego kaprala znaleziono szczątki z typowym wyposażeniem niemieckiego żołnierza.

Dalsze ustalenia IPN wykazały, że w 1992 roku ze Srebrzyska nie podjęto szczątków należących do Kowalczyka. Dokumentacja wskazywała na jego pochówek w grobie nr 344, na kwaterze zmarłych dzieci, wspólnie ze szczątkami innej osoby.

To istotne rozróżnienie: odnalezienie niemieckiego żołnierza w błędnie oznaczonym grobie nie oznacza automatycznie, że właśnie jego odkryto na Westerplatte w 1963 roku. Historia przenoszenia szczątków wymaga osobnego wyjaśnienia.

Z ziemi wydobyto także ślady z końca wojny

Westerplatte przechowuje również ślady walk z wiosny 1945 roku, gdy niemieccy żołnierze bronili się przed Armią Czerwoną.

Muzeum poinformowało w 2023 roku, że podczas prowadzonych od 2016 roku badań i nadzorów odsłonięto oraz ekshumowano szczątki co najmniej sześciu niemieckich żołnierzy. Dwóch znaleziono w 2021 roku, podczas badań poprzedzających budowę nowego cmentarza polskich obrońców.

W grudniu 2022 roku przy elektrowni odkryto szczątki co najmniej dwóch kolejnych osób. Następne dwa szkielety odsłonięto w styczniu 2023 roku podczas budowy wodociągu. Przy poległych znajdowano niemieckie wyposażenie wojskowe, a w czterech przypadkach również znaki tożsamości.

Czterej cywile. Ślady zbrodni w dawnych schronach

W 2024 roku poszukiwania odsłoniły jeszcze inny rozdział dziejów półwyspu. W pozostałościach schronu przy stanowisku polskiej armaty polowej archeolodzy odkryli trzy ludzkie szkielety.

Zachowały się fragmenty cywilnych ubrań, półbuty i szelki. Szczątki leżały twarzami do ziemi. Później, w sąsiednim schronie, znaleziono czwartą osobę. IPN informował w październiku o odnalezionych przy niej łusce karabinowej oraz ołówku polskiej produkcji.

Odkrycia powiązano z historią polskich więźniów cywilnych wykorzystywanych przez Niemców do pracy na Westerplatte po zakończeniu obrony. Ułożenie ciał, uszkodzenia kości i amunicja wskazywały na miejsce zbrodni. W 2025 roku muzeum przedstawiło tę historię na wystawie „Ziemia nie gubi”.

Badania przyniosły więc wiedzę wykraczającą poza samą bitwę wrześniową. Półwysep był również miejscem cierpienia i śmierci ludzi, których przywieziono tam już po kapitulacji polskiej załogi.

Co najmniej 22 osby. Skąd bierze się ten bilans?

Zestawienie opublikowanych informacji o powojennych odkryciach daje następujący wynik:

Rok odkrycia	Liczba osób	Informacje o odnalezionych
1963	1	Szczątki przypisywane Andrzejowi Kowalczykowi; późniejsze przeniesienie obciążone pomyłką
2019	9	Plut. Adolf Petzelt, kpr. Bronisław Perucki, kpr. Jan Gębura, st. strz. Władysław Okrasa (Okraszewski), leg. Józef Kita, st. leg. Ignacy Zatorski, st. leg. Zygmunt Zięba oraz dwóch niezidentyfikowanych obrońców
2021–2023	co najmniej 6	Niemieccy żołnierze polegli w 1945 roku
2024	4	Niezidentyfikowani z nazwiska mężczyźni, uznawani za polskich jeńców cywilnych zamordowanych przez Niemców
2024	1	Żołnierz Armii Czerwonej poległy w 1945 roku; muzeum nie podaje nazwiska
2026	1	Polski żołnierz, prawdopodobnie Mieczysław Krzak
Łącznie	co najmniej 22	Bilans udokumentowanych w przywołanych źródłach odkryć

To zestawienie redakcyjne, a nie ogłoszony przez jedną instytucję kompletny rejestr wszystkich powojennych ekshumacji. Obejmuje liczbę osób, nie liczbę odnalezionych kości. Nie doliczamy powtórnego wydobywania tych samych szczątków ani sprowadzenia majora Sucharskiego z Włoch. Sam bilans współczesnych odkryć, dokonanych podczas badań prowadzonych od 2016 roku, wynosi co najmniej 20 osób.

Poszukiwania nadal trwają

Szczątków żołnierza przy „Forcie” szukano od 2021 roku. W ciągu pięciu lat zbadano w tym rejonie ponad 2,1 tysiąca metrów kwadratowych. Po listopadowej ekshumacji na Westerplatte nadal mogą znajdować się nieodnalezione szczątki dwóch polskich obrońców.

Odkrycie z 2026 roku pokazuje znaczenie ciągłości badań. Prace przynoszą rezultaty po latach, wymagają wracania do dokumentów, sprawdzania hipotez i cierpliwego przeszukiwania kolejnych fragmentów terenu.

W tym procesie dyrekcja Karola Nawrockiego pozostaje okresem zasadniczego przełomu: odnalezienia dziewięciu polskich żołnierzy i rozpoczęcia przywracania im nazwisk. Dalsze odkrycia są dziełem kontynuowanego wysiłku wielu specjalistów i instytucji.

Dla rodzin poległych najważniejszy wynik tej pracy ma jednak bardzo prostą postać: znane miejsce pochówku i nazwisko na grobie.